İki Uzak Ada: Osmanlı’dan İrlanda’ya-Bölüm 1

Yazan: Ahmet Bayındır

İLber Ortaylı’ya Saygıyla

Osmanlı’dan İrlanda’ya Yardımın Hikayesi İlk Temaslar 

1847 yılı İrlanda için karanlık bir yıldı. Patates tarlaları çürümüş, köylerde açlık yayılmış, hastalıklar birer birer insanları götürmeye başlamıştı. 1845’te başlayan ve 1849’a kadar süren Büyük Kıtlık, yalnızca bir tarım felaketi değil; aynı zamanda bir toplumun kırılma anıydı. Yaklaşık bir milyon insan hayatını kaybetmiş, bir o kadarı ise Amerika’ya doğru yola çıkmıştı. Limanlar artık ticaret gemilerini değil, umutla umutsuzluk arasında sallanan insanları taşır olmuştu. 

O dönemin Avrupası da belki de tarihin en karmaşık dönemlerinden birinden geçiyordu. Fransa’da 1848 devrimleri yaklaşmakta, kıta genelinde sosyal huzursuzluk artmaktaydı. Britanya İmparatorluğu, İrlanda üzerindeki siyasi hâkimiyetini sürdürürken kıtlığın yönetimi büyük tartışmalara yol açmıştı. Liberal ekonomik politikalar, (Mısır, Hindistan gibi ülkelerden) tahıl ihracatının devam etmesi, yardımın yetersizliği gibi meseleler bugün hâlâ tarihçilerin tartıştığı konular arasında yer alır. 

İrlanda’nın İngiltere’den sonra en yakın komşusu Fransa ise o yıllarda kendi iç siyasi çalkantılarıyla meşguldü. 1848 Devrimi kapıdaydı; monarşi sarsılmakta, cumhuriyet fikri yeniden yükselmekteydi. Bu nedenle Fransa’dan İrlanda’ya kayda değer bir devlet yardımı gönderildiğine dair güçlü belgeler bulunmuyor. Avrupa devletleri genel olarak diplomatik dengeleri ve iç meselelerini öncelemiş görünüyordu. Papalık ve bazı hayır kurumları bağış toplamış olsa da, devlet düzeyinde büyük bir seferberlikten söz etmek zor. 

Osmanlı’dan İrlanda’ya Yardım

İşte tam bu dönemde, beklenmedik bir yerden bir haber gelmişti: Osmanlı İmparatorluğu İrlanda’ya yardım göndermeye karar vermişti. 

Sultan Abdülmecid’in, İrlanda’daki açlığı duyduğunda maddi yardım yapmak istediği aktarılır. Başlangıçta 10.000 sterlin göndermeyi planladığı, ancak Britanya Kraliçesi Victoria’nın 2.000 sterlinlik bağışı göz önünde bulundurularak diplomatik hassasiyet nedeniyle bu miktarın 1.000 sterline indirildiği söylenir. Bunun yanı sıra gıda yüklü gemilerin İrlanda’ya doğru yola çıktığı ifade edilir.

Bu gemilerin Drogheda limanına ulaştığı ve burada yükünü boşaltıldığına dair yerel hafıza bugün hâlâ canlıdır. Drogheda armasındaki hilal ve yıldız sembolünün bu yardıma atıfla kullanıldığına dair anlatılar dolaşır. Bununla birlikte, söz konusu sembolün doğrudan Osmanlı yardımıyla bağlantısı tarihçiler arasında tartışmalıdır; araştırmacılar armanın kökeninin daha eski olduğunu belirtir. Ancak yerel hafızada bu anlatının güçlü biçimde yaşadığı da bir gerçektir. Tarih yazıcılığı da bu tür kültürlerin nesilden nesile taşınırken değiştirdiği yolları bazen ilerlemesini bazen de gerilemesi takip edip bununla ilgi notlar alıp çıkarımlar yapmaktır. 

Burada dikkat edilmesi gereken önemli bir nokta vardır: Bu olay romantize edilmemelidir. Yardımın miktarı, gemilerin sayısı ve diplomatik ayrıntılar üzerine farklı görüşler mevcuttur. Büyük Kıtlık üzerine çalışan tarihçiler, Osmanlı yardımını daha geniş ekonomik ve siyasi bağlam içinde ele alırlar. Ancak şu gerçek değişmemektedir: 1847 yılında Osmanlı yönetimi İrlanda’daki felaketten haberdar olmuş ve yardım göndermiştir.

Bu Durum Neden Dikkat Çekicidir?

Çünkü 19. yüzyıl Avrupa’sında devletler arası yardımlar çoğu zaman siyasi hesaplarla şekillenirdi. Oysa Katolik İrlanda, Protestan Britanya yönetimi altında ağır bir kriz yaşarken; Müslüman bir imparatorluk, coğrafi olarak uzak bir ada halkına yardım göndermişti. Bu durum, dönemin güç dengeleri düşünüldüğünde sıradan bir diplomatik jestten daha fazlası olarak algılanmış olabilir. 

Büyük Kıtlık yalnızca bir açlık dönemi değildi. Modern İrlanda kimliğinin şekillendiği bir kırılma noktası olduğu konusunda tarihçiler büyük ölçüde hemfikirdir. Diaspora bilinci, kolektif travma, açlık, “büyük yıkım” ve “giden gemiler” hafızası bu yıllarda oluşmuştur. Bugün Amerika’da ya da Avustralya’da milyonlarca insan İrlanda kökeninden söz ediyorsa, bunun arkasında 1840’ların limanları vardır. 

Şimdi bu hikâyeye Dublin’de yaşayan bir Türk gözünden bakıldığında, farklı bir anlam ortaya çıkar. Bugün İrlanda’da binlerce Türk yaşamaktadır. Öğrenciler, yazılım uzmanları, sağlık çalışanları, işçiler ve girişimciler… Farklı nedenlerle bu adaya gelmişlerdir. Çoğu için İrlanda bir kariyer fırsatı, bir eğitim durağı ya da yeni bir hayat başlangıcıdır. Fakat farkında olmadan, 19. yüzyılda atılmış bir insani temasın sembolik devamında yaşıyor olabiliriz. Bu bağın büyüklüğünü abartmak doğru değildir. Fakat yok saymak da haksızlık olur. Tarih bazen şaşırtıcı kesişimler yaratır. İki uzak memleket, toplum, iki farklı inanç dünyası, iki ayrı siyasi yapı… Ve bir felaket anında kurulan bir temas. Belki de bu yüzden 1847 hikâyesi yalnızca arşivlerde kalmış bir dipnot değildir. 

Osmanlı’dan İrlanda’ya yapılan yardımın hikâyesi, İrlanda’daki Türk diasporası için bir aidiyet noktası olabilir. “Bizim de bu adanın tarihinde küçük bir izimiz varmış” duygusu, kimlik inşasında küçümsenmeyecek bir unsurdur. Gerçek bazen kurgudan daha tuhaftır. 19. yüzyılın karmaşık Avrupa dengeleri içinde, Osmanlı’dan çıkan gemilerin İrlanda kıyılarına ulaşmış olması bugün hâlâ şaşırtıcı gelir. Ve bugün Dublin sokaklarında yürüyen bir Türk için 1847 yılı artık yalnızca İrlanda tarihine ait bir tarih değildir. Aynı zamanda iki uzak ülkenin kesiştiği insani bir temasın hatırası ve belki de bir diasporanın tutunabileceği en zarif dallardan biridir.

Bibliography

• Kinealy, Christine. This Great Calamity: The Irish Famine 1845–52. Dublin: Gill & Macmillan, 1994.
• Ó Gráda, Cormac. Black ’47 and Beyond: The Great Irish Famine in
• Verde, Tom. ‘An Irish Tale of Hunger and the Sultan.’ Aramco World, January/February 2015. Accessed March 3, 2026. (Fotoğraflar bu makaleden alınmıştır).
• https://archive.aramcoworld.com/issue/201501/an.irish.tale.of.hunger.and.the.sultan.htm’Ireland remembers how 19th century aid from Ottoman sultan changed fate of thousands.’ Daily Sabah, February 16, 2020. Accessed March 3, 2026.
• https://www.dailysabah.com/history/2020/02/16/ireland-remembers-how-19th-century-aid-from-ottoman-sultan-changed-fate-of-thousands ‘Drogheda.’ Wikipedia. Accessed March 3, 2026.
• https://en.wikipedia.org/wiki/Drogheda
• Editoryal Not: Çeviri ve kaynak erişim süreçlerinde dijital araştırma ve yapay zekâ destekli dil araçları kullanılmıştır.

Osmanlı’dan İrlanda’ya yardımı hakkında sitemizde yer alan bir diğer yazı olan Osmanlı’nın İrlanda’ya Yardımı başlıklı yazıyı bu link üzerinden okuyabilirsiniz